Category Archives: Chuyện Dài Chữ Nghĩa

Cẩm nang để nói và viết tiếng Việt chính xác.

Hết Giải Mã, Nay Lại Giải Ảo

Đỗ Văn Phúc

Năm ngoái, sau vài bài góp ý, hai chữ “giải mã” đã biến mất trên những chương trình thời sự thực hiện qua hệ thống You tube và trang truyền thông xã hội. Xin cám ơn và hoan nghênh tinh thần phục thiện của các vị.

Nhưng hiện nay vẫn còn hai chữ “Giảo Ảo” xuất hiện thường xuyên trên một channel thời sự thế giới trên Facebook hay YouTube.

Trước hết, ẢO là gì?

Ảo là thứ không có thật (false), là thứ do tưởng tượng ra (imaginary), hay do xảo thuật, kỹ thuật âm thanh, ánh sáng tạo ra để làm cho người khác tưởng là thật (magic).

Continue reading Hết Giải Mã, Nay Lại Giải Ảo

Những Cách Nói Nên Tránh

Đỗ Văn Phúc

Đọc trên vài báo bên Việt Nam:

– Công an chận bắt bọn buôn lậu ở biên giới, tịch thu 15 cá thể rùa.

– Sáng nay, công an dẫn hai cá thể phạm nhân ra toà.

– Chi Ba xử lý rau xong, cho vào chảo xào với tôm.

– Cầu thủ Hoàng xử lý đường banh thật đẹp vào khung thành đối phương.

Xin hỏi quí vị có nghe lọt tai không?

Continue reading Những Cách Nói Nên Tránh

Liên Hệ Có Phải là Động Từ hay Không?

Đỗ Văn Phúc

Từ hàng chục năm qua, người trong nước Việt Nam thay vì dùng chữ liên lạc, tiếp xúc… đã dùng chữ Liên Hệ như là một động từ khi nói về việc tiếp xúc với ai hoặc tập thể nào đó để cùng làm việc hay giải quyết chuyện gì (Ví dụ: liên hệ công tác; liên hệ với công ty X bằng điện thư để đặt mua hàng) .

Chúng tôi tìm hết các tự điển khả tín trước 1975, chỉ thấy động từ Liên Lạc như nghĩa trên mà không thấy động từ Liên hệ.

Trong Tự Điển Thiều Chửu, có chữ Hệ là liên lạc, Quan Hệ là “Sự gì có can thiệp cả hai bên; để cho vật này lệ thuộc vào vật kia.”

Continue reading Liên Hệ Có Phải là Động Từ hay Không?

Muồi Mẫn hay Mùi Mẫn

Đỗ Văn Phúc

Nhờ các trang Facebook mà những người cùng sở thích, sở nguyện có thể chia sẻ và học hỏi thêm rất nhiều. Một năm trước, cũng nhờ một thành viên FB mà chúng tôi học được chữ đúng là “DỪNG” thay vì chữ sai “Rừng” trong thành ngữ “Tai Vách, Mạch DỪNG” và “Rút Dây Động DỪNG.” Rồi cũng nhờ một thành viên trang FB Bảo Tồn Tiếng Việt Trong Sáng đưa lên bài viết ngắn của tác giả Mích Long mà chúng tôi khám phá chữ “Muồi mẫn” thay cho chữ “Mùi mẫn” mà tôi tin rằng gần 100% chúng ta cứ tưởng là đúng.

Continue reading Muồi Mẫn hay Mùi Mẫn

Tự Điển Chính Tả Viết Sai Chính Tả!

Hồng Phúc phỏng vấn nhà văn Đỗ Văn Phúc về cuốn Tự Điển Chính Tả – Đài Phát Thanh Đáp Lời Sông Núi ngày 11 tháng 7, 2023.

1.   Hồng Phúc:   Thưa ông, mới đây, ở trong nước có một “biến cố văn hóa” làm “bàng hoàng” cả nước. Đó là sự phát hiện nhiều lỗi chính tả sơ đẳng trong cuốn “Từ Điển Chính Tả tiếng Việt”, do Phó giáo sư Tiến sĩ Hà Quang Năng chủ biên, Thạc sĩ Hà Thị Quế Hương, Nhà xuất bản Đại Học quốc gia Hà Nội ấn hành năm 2017.

Mang tiếng là “Từ Điển Chính Tả tiếng Việt”, nhưng nhà biên soạn đã viết sai đến “bàng hoàng” nhiều từ ngữ rất thông dụng! Xin đơn cử một vài thí dụ:

Thưa Ông, theo Ông thì nguyên do nào đã khiến cho những người đã có những học vị cao ngất như thế mà lại làm một công việc hết sức quan trọng là soạn từ điển để dậy người ta viết cho đúng chính tả thì lại dậy sai, với những từ ngữ tầm thường như vậy?

Continue reading Tự Điển Chính Tả Viết Sai Chính Tả!

Góp Ý với Hoài Nam, Tác Giả “70 Năm Tình Ca trong Tân Nhạc Việt Nam”

Đỗ Văn Phúc

Tình cờ, một buổi tối tại nhà một người quen ở Seattle, sau bữa ăn, chúng tôi ngồi quây quần ở phòng khách và được chủ nhà mở cho nghe một loại các video mang chủ đề “70 Năm Tình Ca trong Tân Nhạc Việt Nam” do Hoài Nam thực hiện được đài SBS (Australia) phát hành.

Thật là một bất ngờ vì từ hàng chục năm qua, chúng tôi chỉ có thể nghe qua từng cuộn băng rời rạc về các chủ đề, hay về từng ca sĩ mà chưa hề nghe đến công trình biên soạn vô cùng công phu, giá trị này. Đây thực sự là một kho tàng âm nhạc Việt Nam mà sẽ tồn tại qua năm tháng về sau cho dù qua thêm bao nhiêu thăng trầm lịch sử.

Chúng tôi không biết có phải chính ông Hoài Nam hay ai khác là người thực hiện công trình này, mà chỉ biết ông Hoài Nam là người giới thiệu xuyên suốt gần 100 cuốn video

Continue reading Góp Ý với Hoài Nam, Tác Giả “70 Năm Tình Ca trong Tân Nhạc Việt Nam”

Tâm Thư Gửi Về Việt Nam

Về việc: Bảo tồn ngôn ngữ trong sáng của dân tộc Việt Nam.

Kính gửi: quí vị trí thức, học giả, quí nhà giáo dục, ngôn ngữ học… và tất cả những người Việt Nam yêu nước.

Texas, Hoa Kỳ ngày 1 tháng 6, 2023.

Kính thưa quí vị,

Từ nửa vòng trái đất, ở nước Hoa Kỳ, chúng tôi chúng tôi là Đỗ Văn Phúc, cư trú tại Austin, Texas, xin kính gửi lời chào trân trọng đến quí vị kèm những lời chúc chân thành nhất cho sức khoẻ, sự an bình của quí vị và gia quyến.

Lá thư này đến với quí vị đường đột, vừa từ một người cách biệt về địa lý, và cũng có thể cách biệt về lý tưởng chính trị xã hội; nhưng tôi hy vọng chúng ta có một mẫu số chung. Đó là lòng yêu nước Việt Nam, dân tộc Việt Nam và lòng mong muốn bảo tồn nếp văn hoá Việt, trong đó, tiếng Việt là một phần quan trọng nhất.

Continue reading Tâm Thư Gửi Về Việt Nam

Sản Phẩm Trí Tuệ và Tài Sản Trí Tuệ?

Đỗ Văn

Hai chữ Intellectual Property, viết tắt là IP, chỉ có thể được dịch qua tiếng Việt với nhóm chữ Tài Sản Trí Tuệ. Bất cứ cuốn tự điển nào cũng dịch chữ Property là “tài sản.”

Thế nhưng, trong một cuộc bút đàm, có một vị đã đòi phải dịch Intellectual Property là “Sản Phẩm Trí Tuệ:” vì ông ta lý luận rằng tài sản là những thứ vật chất như nhà cửa, heo gà, xe cộ, ruộng vườn… Nhưng ông quên mất rằng “Sản Phẩm” cũng chẳng khác gì tài sản, cũng bao gồm những vật chất như xe cộ, máy móc, rau trái, đồ dùng… Vị này còn dẫn chứng nhóm chữ “Sản Phẩm Trí Tuệ” có trong Hoa ngữ và được dùng từ rất xa xưa.

Chúng tôi không phản bác rằng không có chữ “Sản Phẩm Trí Tuệ”, nhưng chúng tôi tin rằng nó được dịch ra từ chữ Intellectual Product chứ không phải Intellectual Property.

Cả hai chữ đều có sẵn và có nghĩa giống nhau; chỉ khác cách dùng tùy trường hợp.

Continue reading Sản Phẩm Trí Tuệ và Tài Sản Trí Tuệ?

Về Bản Quyền của Người Dịch

Đỗ Văn

Bài viết “Nói Chuyện về Tác Phẩm và Tác Quyền” của chúng tôi phổ biến từ mấy năm qua và có in trong cuốn Chuyện Dài Chữ Nghĩa vừa gây ra một cuộc bút đàm khá thú vị giữa tác giả và một người quen – Vị này cũng là người sinh hoạt nhiều năm trong làng văn học. Sự bàn luận xoay quanh vấn đề bản quyền (copyright) của người dịch.

Trước hết, xin minh định rằng trọng tâm của bài trên là về hai chữ “Tác Quyền”. Hôm nay, xin mạn bàn về chữ “Bản Quyền”.

Chữ “Tác Quyền” (Author’s Right) – có chữ “Tác” là sáng tác, là tạo ra, là làm nên – thì quả đã rõ nghĩa, đó là quyền tối thượng, không thể tranh cãi, không thể di nhượng của tác giả tức là người đầu tiên làm ra một thứ gì đó mang tính cách sáng tạo. Ví dụ viết một cuốn sách, một bản nhạc, làm một đoạn hay một cuốn phim, hay vẽ một bức tranh… Người sáng tác này – tác giả – có đủ tác quyền rộng rãi về tác phẩm của họ; sử dụng thế nào, phân phối và được tái tạo ra sao. (“author’s right,” which refers to the legal ownership that an author has over their original creative work, such as a book, song, or movie. It grants the author the exclusive right to control how their work is used, distributed, and reproduced…)

Continue reading Về Bản Quyền của Người Dịch

“I” ngắn hay “Y” dài: Đúng và Sai?

Đỗ Văn Phúc

Tiếng Việt có sáu nguyên âm chính: A, E, I, Y, O, U; và đặc biệt, có thêm sáu nguyên âm phụ: Ă, Â, Ê, Ô, Ơ, Ư. Tiếng Việt cũng có mười bảy phụ âm chính: B, C, D, Đ, G (GH), H, K, L, M, N, P, QU, R, S, T, V, X; và tám phụ âm ghép: CH, GI, KH, NG (NGH), NH, PH, TH, TR. Lưu ý: mẫu tự Y là phụ âm theo Tây phương, nhưng là nguyên âm trong Việt ngữ.

Việc viết ‘I’ hay ‘Y’ đã được nhiều học giả đề cập đến và là đề tài bàn cãi gay go từ nhiều năm trời – và có lẽ sẽ khó đi đến đồng thuận. Chúng tôi có đọc nhiều bài của vài học giả; nhưng nặng về lý thuyết, phức tạp, rối ren và dĩ nhiên rất khó nhớ hết các qui tắc và bất qui tắc. Bài này không có tính cách khảo cứu, thuyết luận mà chỉ là một ý kiến nhỏ nhoi nhằm giản lược vấn đề; để cho bất cứ ai muốn học tiếng Việt – từ các học sinh tiểu học đến người mới biết chữ – dễ dàng thấu hiểu và áp dụng thay vì phải mày mò nhiều quy tắc và ngoại lệ phức tạp.

Continue reading “I” ngắn hay “Y” dài: Đúng và Sai?

Toàn Quốc Nói Ngọng

Đỗ Văn Phúc

Vấn đề dân chúng một số vùng ở Việt Nam nói ngọng đã được chúng tôi đề cập trong bài viết “Tiếng Việt Qua Ba Miền” in trong cuốn Chuyện Dài Chữ Nghĩa từ trang 194 đến trang 202. Sau đó, có vài vị quan tâm đến vấn đề này, đã đề nghị tác giả viết thêm để giải thích tại sao hiện tượng này phát triển quá nhanh và quá rộng để đến nay, gần như người trong  nước Việt Nam đa số nói ngọng và viết ngọng!

Trước đây, chúng tôi biết rằng chỉ có dân một vài vùng nói ngọng; và khi họ viết ra chữ thì cũng ít sai. Nhưng hiện nay, theo dõi trên các trang truyền thông liên mạng; tình hình đã đến độ tồi tệ. Có thể, sự sai này đã trở thành tiêu chuẩn mất rồi. Không chỉ quần chúng nói ngọng, viết sai; mà cả các cơ quan công quyền, báo chí nhà nước cũng sai nhan nhản mà chúng ta có thể thấy hàng ngày. Xin đưa ra vài thí dụ với hình ảnh chứng minh như sau:

Continue reading Toàn Quốc Nói Ngọng

Cái ‘Tôi’ Đáng Ghét!

Đỗ Văn Phúc

Nhà bác học vĩ đại người Pháp Blaise Pascal (1623 – 1662) từng nói “Cái ‘tôi’ là cái đáng ghét (Le moi est haïssable)

Thói phô trương cái ‘tôi’ lố bịch hình như rất phổ biến trong người Việt chúng ta! Một anh bạn của tôi ở Minnesota xúi dại tôi viết về đề tài này. Dù rất sợ lãnh dao, ăn búa; tôi cũng ráng gồng mình góp vài kinh nghiệm và ý kiến như sau.

Gần đây, thấy xuất hiện trong những loại email có tựa đề “Tiến Sĩ Luật Cù… làm cái này, Tiến Sĩ Luật Cù nói điều kia…”. Mở đầu email là câu viết “Tôi trả lời phỏng vấn…” hay “Tôi lên tiếng trên đài XYZ….”  Cuối email thế nào cũng lặp lại nguyên học vị kèm tên “Tiến Sĩ Luật Cù….”

Chao ôi, sao cái tôi của anh này lớn thế?

Continue reading Cái ‘Tôi’ Đáng Ghét!

Cách Trả Lời “Yes/No” Không Đơn Giản!

Đỗ Văn Phúc

Chuyện Dài Chữ Nghĩa cứ phải thêm trang và nộp bản nhiều lần, làm cho nhà phát hành than phiền mất thì giờ quá. Vì vậy, chúng tôi xin tạm ngưng bàn luận về các chữ Việt mà xoay qua một vấn đề khá quan trọng trong đời sống của những người Việt ở Hoa Kỳ. Ông bạn già Nguyễn Gia Quốc ở Minnesota của tôi cứ thôi thúc phải viết một bài để hướng dẫn cách trả lời “yes” hay “no” trong một số câu hỏi tiếng Anh mà sự trả lời sai có thể gây nhiều hậu quả nghiêm trọng hay đảo ngược kết quả của hành vi mình. Đó là thói quen trả lời các câu hỏi phủ định bằng chữ xác định.

A. Câu hỏi tiếng Anh có thể trực tiếp hay gián tiếp.

Continue reading Cách Trả Lời “Yes/No” Không Đơn Giản!

Mình ơi! Nói Sao Cho Vừa Lòng Mình?

Đỗ Văn Phúc

Hàng ngày, trên các trang Facebook, thấy nhảy vào trong các cái post của chúng ta những câu quảng cáo đủ loại từ bên Việt Nam mà đa số là của các cô, đại loại như: “Mình xin giới thiệu sản phẩm xyz… đầy ‘chất lượng’, giá ‘bèo’. Xin “giao lưu’ với mình qua điện thoại. 81-000-9999.”  Hoặc thỉnh thoảng nhận cú điện thoại lạ hoắc với cái giọng ỏn ẻn như: “Alô, mình xin nói chuyện với anh ABC. Mình có loại hàng này….”

Các cô gái này chắc khoảng trên dưới hai mươi, không cần biết đối tượng họ đang tiếp xúc già trẻ lớn bé ra sao – có khi người ở tuổi cha ông của họ – cứ suồng sã gọi anh, xưng mình như các cô gái bán bar hay các em út ở nhà thổ vồ vập với khách làng chơi.

Continue reading Mình ơi! Nói Sao Cho Vừa Lòng Mình?

Dịch Thuật hay Dịch Vật?

Đỗ Văn Phúc

Nhân nói đến việc dịch thuật

Trong những năm gần đây, trên các báo chí, truyền thông xã hội có đưa ra hình ảnh những bảng hiệu, biểu ngữ, văn bản bên Việt Nam với những chữ dịch từ Việt Ngữ sang Anh Ngữ một cách ngớ ngẩn như: ô mai (salted apricot) dịch là “umbrella tomorrow,” khô mực (squid) dịch là “dried ink,” [con] công Ấn Độ (peacock) dịch là “Indian public”… Không ai bắt bẻ chê bai những người dân bình thường trình độ thấp kém. Nhưng khổ nỗi việc dịch bậy bạ này xảy ra ở các lãnh vực công quyền, báo chí.

Trên báo VNExpress ngày 15 tháng 10, 2021 có đăng bản tin về việc cô Jennifer Gates kết hôn với một anh đua ngựa. Tác giả đã dùng tựa đề “Con gái ‘ngậm thìa vàng’ của tỷ phú Bill Gates.” Không biết có bao nhiêu người Việt Nam hiểu ý nghĩa của tựa đề này!

Continue reading Dịch Thuật hay Dịch Vật?

Giọng Hát Đẹp!

Đỗ Văn Phúc

Tôi không nhớ có bao nhiêu lần trong cuốn sách Chuyện Dài Chữ Nghĩa mà tôi cố thuyết phục việc sử dụng các tĩnh từ (hay mạo từ, động từ …) cho thích ứng với từng chủ từ mà nó bổ nghĩa hay tùy từng trường hợp tinh tế khác nhau.

Vừa rồi, chúng tôi nhận được một điện thư của một anh bạn ở tận Washington DC bào chữa cho việc dùng tĩnh từ “đẹp” khi khen một giọng hát hay. Đây là một phần  nội dung điện thư đó:

Trích:

       Tôi vừa tham gia lên tiếng bênh vực một người em khi cô ấy khen ngợi ba ca sĩ “có gịong hát ̣đẹp” sau khi họ trình diễn một bài hợp ca. Cô đã bị vài vị tiền bối chỉ trích , thiếu điều đòi cắt đi lời phê bình này chỉ vì lí do trong nước đã dùng rồi,  đó là ngôn ngữ “Việt Cộng” !

Continue reading Giọng Hát Đẹp!

Ngữ Cảnh là gì?

Đỗ Văn Phúc

những năm gần đây, chữ “ngữ cảnh” thấy xuất hiện nhiều trên các báo bên Việt Nam và cả báo chí của người Việt tại hải ngoại. Chữ này rất mới mà chúng tôi chưa bao giờ nghe hay đọc trong sách báo Việt Nam trước 1975. Lần mở hết các cuốn tự điển ngày trước ra cũng không tìm thấy. Các cuốn Việt Hán Tự Điển của Huỳnh Minh Xuân (trang 577-578), Việt Nam Tự Điển của Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ (trang 1406), Tự Điển Khai Trí Tiến Đức (trang 399), Việt Ngữ Chính Tả Tự Vị của Lê Ngọc Trụ (trang 338), và Hán Việt Tự Điển của Đào Duy Anh (cuốn hạ, trang 51) đều có nhiều chữ ghép với Ngữ, nhưng không thấy Ngữ Cảnh. Tìm trong Tự Điển Hán Nôm, thì thấy câu trả lời “không có kết quả phù hợp.”

Continue reading Ngữ Cảnh là gì?

Đố ai an táng được hương linh?

Đỗ Văn Phúc

Con người khi sống có hai phần: thể xác và linh hồn. Phần thể xác (corpse/body) gọi là nhục thể (không phải nhục thân). Tự điển Hán Việt chỉ có hai chữ nhục thể 肉體 mà không có chữ nhục thân 肉身. Nhục 肉 là xác thịt; thể 體 là nói về toàn bộ thân thể con người; còn thân 身chỉ là phần tử cổ xuống đến bẹn, không bao gồm đầu và tứ chi. Ví dụ khi nói đến thân cây (trunk) là chỉ phần không có rễ và cành lá. Phần linh hồn (spirit/ghost) của con người khi đã chết bên Phật Giáo gọi là hương linh 香靈 hay vong linh 亡靈.

Vì vậy khi con người qua đời, theo niềm tin các tôn giáo thì phần linh hồn của những người hiền lương sẽ rời phần thể xác để được Thánh Phê Rô hay Phật A Di Đà đón về cõi thiên đàng hay niết bàn hưởng phước đời đời – tuỳ theo người này là tín đồ Thiên Chúa Giáo hay Phật Giáo. Còn nếu phạm nhiều tội lỗi thì sẽ sa xuống địa ngục để nhận các hình phạt.  Phần thể xác còn lại thì tuy ý thích mà được chôn hay thiêu ra tro rồi gửi vào nơi thờ tự hoặc đem rải ra sông, biển.

Continue reading Đố ai an táng được hương linh?

Xàm Xỡ hay Sàm Sỡ?

Đỗ Văn Phúc

Mỗi khi nghe câu: “Ông này tính nết xàm xỡ lắm, ” thì chúng ta thường nghĩ đến hành vi không lịch sự của vài người đàn ông vốn có máu dê, tay chân thường táy máy tìm cách sờ soạng, bốc hốt phụ nữ hay có những lời nói bậy bạ không đứng đắn. Rất nhiều người đã nói hay viết thành “sàm sỡ.” Quả thực nhiều người trong chúng ta thường phân vân không biết chắc chữ nào đúng, chữ nào sai.

Các bài viết, bản tin trên báo chí bên Việt Nam đều viết chữ “sàm sỡ.” Sách luật của Việt Nam Cộng Sản định nghĩa “sàm sỡ hành vi dùng lời nói hoặc cử chỉ với mục đích quấy rối tình dục hoặc làm nhục người khác, xâm phạm đến quyền được bảo hộ sức khoẻ, nhân phẩm, danh dự của công dân đươc pháp luật bảo hộ” (sic).

Trong cuốn Việt Nam Tự Điển của Hội Khai Trí Tiến Đức, “xàm” được định nghĩa là bậy, quấy. Có các chữ ghép với “xàm” như “xàm xỉnh” là bậy bạ, “xàm xỡ” là quấy phá. Nói xàm là nói bậy bạ. (Tiến Đức trang 647). Nói xàm còn nghĩa là nói nhảm nhí, vô duyên.

Continue reading Xàm Xỡ hay Sàm Sỡ?

Những Chữ Có Thể Bị Hiểu và Dùng Sai: Tháng Tuổi

Đỗ Văn Phúc

Long Lanh, Lóng Lánh, Lấp Lánh, Lung Lay

Long lanh, lóng lánh, lấp lánh (sparkling) để diễn tả một vật gì sáng lên, nhấp nháy khi phản chiếu ánh sáng

Ví dụ: Long lanh đáy nước in trời. Đôi mắt em long lanh đẹp tuyệt. Hoa đèn lóng lánh mặt gương Quảng Hàn. Viên kim cương lóng lánh.

Lung lay (cũng như Lung linh, flickering) chỉ hiện tượng khi mờ khi tỏ do tác động nào đó

Ví dụ:Ngọn đèn lung linh mờ ảo. Hàng cây lá lung lay trước gió.

Tháng Tuổi

Từ hơn chục năm qua, nhiều người rất khó chịu khi nghe những câu trả lời về các em bé sơ sinh “Cháu xinh quá! Được mấy tháng tuổi rồi? Dạ. cháu mới được năm tháng tuổi”

Continue reading Những Chữ Có Thể Bị Hiểu và Dùng Sai: Tháng Tuổi

Dấu Phẩy và Liên Từ

Đỗ Văn Phúc

Liên từ là các chữ dùng để nối hai chữ, hai nhóm chữ, hai mệnh đề. Các liên từ chính là: và (and), với (with), hoặc là (or), hay là, nhưng (but), cho (for), vân vân. Nguyên tắc chung thì đã dùng liên từ, không cần thêm dấu phẩy.

Trong bài “Cách Dùng các Dấu Căn Bản trong Câu Văn” (trong cuốn Chuyện Dài Chữ Nghĩa), ở trang 66 và 67, chúng tôi có đưa ra vài thí dụ trong đó có đặt dấu phẩy (,) đứng trước liên từ “.”

Tuần vừa qua, chúng tôi nhận một email của cụ PL – một nhà giáo lão thành – tỏ sự bất đồng và cho rằng chúng tôi sai về văn phạm. Theo cụ, không có trường hợp các dấu phẩy đi trước các liên từ. Vì theo sự hiểu biết thông thường liên từ là chữ để nối thì thêm dấu phẩy vào là nghịch lý!

Continue reading Dấu Phẩy và Liên Từ

Cách đặt dấu khi viết về các chữ số

Đỗ Văn Phúc

Cách viết các con số! Đơn giản quá mà; ai cũng biết viết cả trăm năm nay mà!

Chuyển từ tỷ số sang bách phân

Không đơn giản thế đâu, thưa quý vị. Chúng tôi vẫn thấy nhan nhản các lỗi về cách viết và đặt các dấu chấm, dấu phẩy trong các chữ số trên báo chí, văn bản chính thức của nhiều tổ chức. Đặt các dấu chấm, dấu phẩy sai chỗ sẽ làm cho trị giá con số bị hiểu sai rất xa với trị giá thật. Sự đánh dấu sở dĩ sai vì các bài báo lấy từ trong nước Việt Nam dùng cách đánh dấu trái ngược với cách chúng ta ở Mỹ. Cách đánh dấu bên Việt Nam là do ảnh hưởng của Pháp mà chính chúng ta cũng thường áp dụng khi còn ở quê nhà.

Thử đọc báo Việt Nam viết giá một ly cà phê là 65.000 đồng!? Lương một kỹ sư ở Mỹ là 7.000 đô la mỗi tháng!? Tính theo trị giá tiền Hồ, thì với 65 đồng chẳng có giá trị gì cả! Còn tưởng rằng đồng là đô la thì cà phê gì mà giá cắt cổ đến 65 đô la? Kỹ sư ở Mỹ lương phải bạc nghìn chứ tệ cỡ nào mà lãnh 7 đô la mỗi tháng?

Continue reading Cách đặt dấu khi viết về các chữ số

Tiếng Việt qua Ba Miền

Đỗ Văn Phúc

Nước Việt Nam nhỏ bé, chỉ rộng 311 ngàn cây số vuông (chưa bằng một nửa Tiểu Bang Texas) mà 90 triệu người Việt có hàng trăm giọng nói khác nhau. Đi theo chiều dài từ Bắc và Nam khoảng hơn 3500 cây số; bắt đầu là miền biên giới xuống đồng bằng sông Hồng có nhiều giọng khác nhau của các sắc tộc thiểu số; nhưng giọng Hà nội là tiêu chuẩn. Qua tỉnh Thanh Hóa, giọng nói đã thành trọ trẹ – từ cách phát âm rất nặng miền Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình; nhẹ dần khi qua Quảng Trị và Huế (Thừa Thiên). Vượt qua đèo Hải Vân, giọng nói đã biến đổi hẳn khi đi vào địa phận Quảng Nam, Quảng Ngãi; Bình Định rồi nhẹ dần khi qua Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận, Bình Thuận. Bắt đầu vào Long Khánh thì đúng là giọng miền Nam hồn hậu, dù có khác nhau đôi chút khi vào Sài Gòn rồi xuống vùng đồng bằng Cửu Long.

Continue reading Tiếng Việt qua Ba Miền

Hương Khói và Hương Lửa

Những Chữ thường bị Hiểu và Dùng Sai (tiếp)

Đỗ Văn Phúc

Tình nghĩa vợ chồng, hương lửa mặn nồng!

Trong một hồi ký Người Vợ Lính của tác giả LTA đang trong một tập đặc san, có trích một lá thư do người chồng gửi từ trong trại tù Cộng Sản, có đoạn như sau: “… nên nó có thể thay anh hương lửa cho giòng (sic) họ.” Câu này được lặp lại trong một đoạn kế theo đó: “Nó sẽ là người thay tôi hương lửa nếu chẳng may tôi chẳng có ngày về.” Một chữ được lập lại hai lần thì chắc không phải lỗi typo mà do chủ ý dùng chữ đó của tác giả mà ông cho là đúng. 

Chúng tôi biết ý của tác giả là muốn các con thay ông ta lo việc hương khói cho ông bà; tức là các việc nhang đèn cúng giỗ, chạp mả. Trong tự điển Việt Nam còn có chữ “hương hoả” cũng có dịch như hương lửa, nhưng lại có ý khác. Đó là các di sản – thường là một mảnh ruộng tốt nhất – ông bà để lại cho con cháu để khai thác hay cho tá điền canh tác rồi dùng hoa lợi cho các công việc cúng giỗ trong đại gia đình. Tục lệ này xảy ra ở miền quê, nơi làng mạc gốc của dòng họ.

Còn hai chữ “hương lửa” thì lại có nghĩa là tình cảm gắn bó nồng nàn giữa vợ chồng khi chung sống với nhau. Ca dao có câu: “Phải duyên hương lửa cùng nhau.”

Continue reading Hương Khói và Hương Lửa

Tiếng Gà Gáy Líu Lo

Đỗ Văn Phúc

Hôm nay, tình cờ đọc một câu trong bài  “Little Saigon Có Còn Là Thủ Đô của Người Tị Nạn”” của một tác giả tên Quang An, có một câu đáng bàn (tuy bài đã cũ, từ năm 2021 được phổ biến khá rộng mà không mấy ai góp ý về cách dùng chữ).

Cái tên Little Sàigòn là đây. Người Việt đã yêu kiều đặt địa danh này cho một vùng đất cách xa quê hương hơn nửa quả địa cầu để hồi tưởng… để nhớ nhung…về một Sàigòn xưa.”

Chữ Yêu Kiều hoàn toàn không thể dùng trong câu này. Chúng tôi đoán rằng tác giả có lẽ muốn nói “Người Việt đã ưu ái đặt địa danh này…”  Yêu Kiều có nghĩa là đẹp (kiều mị, kiều diễm) và đáng yêu; chỉ dùng để nói về một dáng dấp tha thướt, dịu dàng hay một nhan sắc đáng yêu của thiếu nữ thanh thoát, gọn gàng. Hoặc ví von với một cái gì đó đẹp đẽ mà mình yêu mến như Nhạc sĩ Vũ Thành đã nhân cách hóa thành phố Hà Nội.

Lìa xa thành đô yêu dấu, một sớm khi heo may về, lòng khách tha hương, vương sầu thương… Nhìn em, mờ trong mây khói…  Ta nhớ thấy em một chiều chớm thu, Dáng yêu kiều của ngày đã qua, thướt tha bên hồ liễu thưa…”  Trích lời bản nhạc “Giấc Mơ Hồi Hương” của Vũ Thành.

Chúng tôi lại nhớ có lần đọc một bài trên báo Trẻ, có một tác giả viết trên báo: ” Sáng ra nghe tiếng gà gáy líu lo...”

Continue reading Tiếng Gà Gáy Líu Lo

Cơ Chế và Cơ Cấu

Những Chữ Thường Dùng Sai Nghĩa (tiếp theo) Cơ Chế và Cơ Cấu

Đỗ Văn Phúc

Hiện nay, trên báo chí chúng ta nghe nhiều hai chữ “Cơ Chế” được dùng khi nói về các thành phần của một tổ chức nào đó. Việc dùng sai và bừa bãi này bắt nguồn từ trong nước Việt Nam và người ở hải ngoại lại vô tình học theo.

Ví dụ: Trong một tập san mới đây của một tổ chức lớn, khi giới thiệu thành phần nhân sự của các Hội Đồng Chấp Hành, Hội Đồng Giám Sát, và Hội Đồng Cố Vấn; người ta đã giới thiệu với tựa đề như sau: “Ba Cơ Chế của Tổ Chức X là…”

Chữ CƠ CHẾ bị hiểu sai và bị dùng không đúng trường hợp.

Continue reading Cơ Chế và Cơ Cấu

Tai Vách Mạch Dừng

Đỗ Văn Phúc

Định nghĩa chữ Dứng và Dừng trong Tự Điển Tiến Đức trang 161

Có khá nhiều chữ của thời xa xưa mà ngày nay hầu như ít ai biết tới. Một lý do là các chữ đó diễn tả những thứ mà thời nay không còn hiện hữu, hoặc các chữ bị viết sai, nói sai hàng chục năm mà không ai thắc mắc và chịu bỏ thì giờ truy cứu ví cách nói sai lại có vẻ hợp lý hơn cách nói đúng.

Xin dẫn chứng ra một chữ mà chính bản thân người viết cũng chỉ mới khám phá ra mình sai sau gần một đời người học hành, viết lách! Để biết chắc hơn,chúng tôi đã gọi điện thoại hỏi các bạn quen biết – nhất là các bạn lớn tuổi gốc miền Bắc – hoá ra ai cũng sai như thế.

Đó là chữ “Rừng” trong thành ngữ “Tai vách mạch RỪNG” và “Bứt dây động RỪNG.

Tai vách mạch RỪNG” có ý là: Điều gì bí mật thì phải cẩn thận lời ăn tiếng nói vì có thể có người đang nghe lén sau tấm vách kia hay nấp đâu đó trong khu rừng bên cạnh.

Continue reading Tai Vách Mạch Dừng

Lại thêm vài từ ngữ bị ngộ nhận

Đỗ Văn Phúc

This image has an empty alt attribute; its file name is unnamed.jpg

Chuyện Dài Chữ Nghĩa in ra lần đầu vào tháng 3 năm 2022, nhiều bạn bè đã nhận xét cho rằng chuyện này này có lẽ sẽ vô tận vì chữ nghĩa mỗi ngày một biến đổi, tăng cường. Quả thế, hình như bên Việt Nam không có ngày nào là không nghe, đọc thêm một vài chữ mới; có khi hợp lý và cũng có khi rất kỳ lạ. Những ai muốn tìm vài phút giải trí thì cứ tìm đọc các bài viết từ Việt Nam chuyển qua; bảo đảm sẽ có những trận cười rũ rượi vì cách dùng chữ ngây ngô và những chữ sai chính tả vì do những người nói ngọng viết ra. Điều đáng buồn là nhiều vị ở hải ngoại tiếp tay phổ biến mà không chỉnh sửa lại các lỗi đó.

Như chúng tôi đã trình bày, ngôn ngữ Việt Nam rất phong phú. Có nhiều từ ngữ khác nhau có cùng ý nghĩa, nhưng lại được dùng cách khác nhau, cho những trường hợp khác nhau.

Continue reading Lại thêm vài từ ngữ bị ngộ nhận

Thứ Tự các Tĩnh Từ trong một Nhóm Chữ

Đỗ Văn Phúc.

Một nhóm chữ khác với một mệnh đề (clause) và càng không phải là một câu (sentence). Nó là sự kết hợp bởi một danh từ hay động từ với những chữ đi theo để bổ nghĩa cho danh từ/động từ đó.

Chúng ta tạm đồng ý dùng chữ “chủ từ” khi nói đến danh từ hay động từ làm chủ trong nhóm chữ.

Trong nhóm chữ, có các tĩnh từ hay danh từ dùng như tĩnh từ là những chữ bổ nghĩa (modifiers) cho chủ từ. Trong Anh ngữ và Hoa ngữ, các tĩnh từ dùng để bổ nghĩa này đứng trước danh từ theo một thứ tự nhất định. Trừ khi có một động từ nối tĩnh từ và danh từ (ví dụ: The man is young). Để cho đơn giản, chúng tôi xin dùng chữ tĩnh từ cho các danh từ dùng như tĩnh từ trong nhóm chữ đó.

Vị trí của các tĩnh từ này rất quan trọng. Nó đứng gần hay xa chủ từ tùy tầm quan trọng của nó khi bổ nghĩa cho chủ từ. Cũng có trường hợp tĩnh từ này bổ nghĩa cho tĩnh từ nọ trong nhóm chữ. Trong Việt ngữ, tĩnh từ đi theo sau danh từ và có thứ tự ngược lại so với thứ tự của chúng trong Anh ngữ và Hoa ngữ; ngoại trừ tĩnh từ số luợng và mạo tự luôn đứng trước.

Continue reading Thứ Tự các Tĩnh Từ trong một Nhóm Chữ

Chất và Lượng

Chúng ta thường nghe nhiều người đánh giá các sản phẩm, vật chất là có chất lượng. Việc đánh giá không chỉ giới hạn các món hàng, các thực phẩm mà có khi còn là những thứ thuộc lãnh vực trừu tượng như văn chương, học thuật.

Ví dụ: Chiếc xe này có chất lượng, cuốn sách chất lượng, phim này chất lượng.

Chúng tôi đã vất vả dành nhiều thì giờ để tra cứu mong tìm ra  sự đúng sai khi dùng hai chữ chất lượng ghép đôi với nhau.

Chất nói về xấu tốt; lượng nói về nhiều ít.

Chất” 質 (quality) là phẩm chất, là tiêu chuẩn dánh giá một vật nào đó so với các vật khác cùng thể loại. Chất cũng là mức độ tốt xấu của một vật. Chất có thể đánh giá là tốt, ưu việt, khá, vừa, kém, xấu, tệ…

Continue reading Chất và Lượng